Czy grozi nam masowa emigracja spółek? Uwagi na marginesie wyroku TSUE z 25.10.2017 r. (C-106/16)

dr hab. Andrzej Herbet, prof. KUL
Kierownik Katedry Prawa Handlowego KUL. Radca prawny. Ekspert ds. legislacji w Biurze Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu. Autor licznych publikacji z zakresu prawa handlowego i cywilnego, w szczególności z zakresu prawa spółek.

W wyroku z 25 października 2017 r. (sygn. akt C-106/16), wydanym w sprawie spółki „Polbud – Wykonawstwo spółka z ograniczoną odpowiedzialnością” (dalej: „Polbud”), Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: TSUE albo Trybunał) w składzie wielkiej izby orzekł, że przepisy Kodeksu spółek handlowych uzależniające przeniesienie statutowej siedziby spółki utworzonej na podstawie prawa polskiego na terytorium innego państwa członkowskiego UE (tutaj: Luksemburga), w celu przekształcenia jej w spółkę prawa tego innego państwa członkowskiego, od przeprowadzenia likwidacji spółki w państwie „emigracji”, są niezgodne z prawem UE. Przepisy takie mogą bowiem utrudnić, a nawet uniemożliwić transgraniczne przekształcenie spółki, a co za tym idzie – stanowią ograniczenie obowiązującej w UE swobody przedsiębiorczości.

Rozstrzygając pytanie prejudycjalne wniesione przez Sąd Najwyższy, TSUE odniósł się m.in. do art. 270 pkt 2, art. 272 i art. 288 § 1 k.s.h. oraz art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. z 2011 r. Nr 80, poz. 432) (dalej jako: „p.p.m.”). Przywołane przepisy stanowią odpowiednio:

Art. 270 pkt 2 k.s.h.: „Rozwiązanie spółki powodują: […] uchwała wspólników o rozwiązaniu spółki albo o przeniesieniu siedziby spółki za granicę, stwierdzona protokołem sporządzonym przez notariusza”.

Art. 272 k.s.h.: „Rozwiązanie spółki następuje po przeprowadzeniu likwidacji, z chwilą wykreślenia spółki z rejestru”.

Art. 288 § 1 k.s.h.: „Po zatwierdzeniu przez zgromadzenie wspólników sprawozdania finansowego na dzień poprzedzający podział między wspólników majątku pozostałego po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wierzycieli (sprawozdanie likwidacyjne) i po zakończeniu likwidacji, likwidatorzy powinni ogłosić w siedzibie spółki to sprawozdanie i złożyć je sądowi rejestrowemu, z jednoczesnym zgłoszeniem wniosku o wykreślenie spółki z rejestru”.

Art. 19 ust. 1 p.p.m.: „Z chwilą przeniesienia siedziby do innego państwa, osoba prawna podlega prawu tego państwa. Osobowość prawna uzyskana w państwie dotychczasowej siedziby jest zachowana, jeżeli przewiduje to prawo każdego z zainteresowanych państw. Przeniesienie siedziby w obrębie Europejskiego Obszaru Gospodarczego nie prowadzi do utraty osobowości prawnej”.

Trybunał stwierdził, że:

1) Artykuły 49 i 54 TFUE należy interpretować w ten sposób, że swoboda przedsiębiorczości ma zastosowanie do przeniesienia statutowej siedziby spółki utworzonej na mocy prawa jednego państwa członkowskiego na terytorium innego państwa członkowskiego w celu przekształcenia jej w spółkę prawa tego innego państwa członkowskiego, w zgodzie z warunkami ustanowionymi w ustawodawstwie tego ostatniego państwa, któremu to przeniesieniu nie towarzyszy przeniesienie miejsca rzeczywistej siedziby rzeczonej spółki.

2) Artykuły 49 i 54 TFUE należy interpretować w ten sposób, że postanowienia te stoją na przeszkodzie przepisom państwa członkowskiego, które uzależniają przeniesienie statutowej siedziby spółki utworzonej na podstawie prawa jednego państwa członkowskiego na terytorium innego państwa członkowskiego w celu przekształcenia jej w spółkę prawa tego innego państwa członkowskiego, w zgodzie z warunkami ustanowionymi w ustawodawstwie tego ostatniego państwa, od przeprowadzenia likwidacji pierwszej spółki.

Rozstrzygnięcie zapadło na podstawie następującego stanu faktycznego:

30 września 2011 r. zgromadzenie wspólników spółki „Polbud” powzięło, zgodnie z art. 270 pkt 2 k.s.h., uchwałę o przeniesieniu siedziby tej spółki z Polski do Luksemburga (okoliczność, czy przeniesieniu siedziby statutowej towarzyszyło przeniesienie siedziby rzeczywistej, była w toku postępowania sporna). W dniu 19 października 2011 r. Spółka złożyła do właściwego sądu rejestrowego wniosek o wpis otwarcia likwidacji. W dniu 28 maja 2013 r. zgromadzenie wspólników utworzonej w rezultacie spółki „Consoil Geotechnik Sàrl” z siedzibą w Luksemburgu podjęło uchwałę wykonującą uchwałę z dnia 30 września 2011 r. i przenoszącą siedzibę spółki „Polbud” do Luksemburga w celu poddania tej spółki prawu luksemburskiemu bez utraty przez nią osobowości prawnej ze skutkiem na dzień podjęcia uchwały.

W rezultacie, 24 czerwca 2013 r. do polskiego sądu rejestrowego złożono wniosek o wykreślenie spółki „Polbud” z KRS. Zarządzeniem z 21 sierpnia 2013 r. spółkę wezwano do przedłożenia dokumentów potwierdzających przeprowadzenie likwidacji. Spółka nie wykonała zarządzenia uznając, że wymagania te są w tym przypadku irrelewantne. W konsekwencji, postanowieniem z 19 września 2013 r. sąd rejestrowy oddalił wniosek o wykreślenie z KRS; konsekwentnie oddalane były również kolejne środki zaskarżenia wnoszone przez spółkę.

W toku rozpatrywania skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy postanowił wystąpić do TSUE z pytaniem prejudycjalnym dotyczącym wykładni art. 49 i 54 TFUE.

W motywach wyroku Trybunał przypomniał, że ustanowienie statutowej lub rzeczywistej siedziby spółki w zgodzie z ustawodawstwem danego państwa w celu korzystania z bardziej dogodnych przepisów sama w sobie nie stanowi nadużycia prawa, zaś decyzja o przeniesieniu do Luksemburga statutowej siedziby skarżącej spółki, nawet bez przeniesienia tzw. siedziby rzeczywistej, mieści się w orbicie unijnej swobody przedsiębiorczości. Swoboda ta obejmuje – między innymi – prawo spółki inkorporowanej w zgodzie z przepisami jednego państwa członkowskiego („państwa pochodzenia”) do przekształcenia się w spółkę prawa innego państwa członkowskiego („państwa przyjmującego”, „państwa imigracji”), na warunkach określonych w ustawodawstwie państwa imigracji i chociażby spółka w dalszym ciągu wykonywała zasadniczą część, a nawet całość swej działalności gospodarczej w państwie pochodzenia. Trybunał nie podzielił w tym punkcie odmiennego stanowiska rządu polskiego i austriackiego. Co więcej, nawiązując do swoich wcześniejszych wyroków w sprawach Cartesio (wyrok z 16 grudnia 2008 r., sygn. akt C‑210/06,) oraz Vale (wyrok z 12 lipca 2012 r., sygn. akt C‑378/10,) TSUE podkreślił, że o kryterium powiązania, które jest wymagane od spółki, by mogła ona zostać uznana za spółkę utworzoną zgodnie z ustawodawstwem krajowym państwa przyjmującego decydują wyłącznie przepisy tego państwa.

Trybunał zauważył, że chociaż spółka prawa polskiego, taka jak „Polbud”, przenosząc swą statutową siedzibę do państwa członkowskiego innego niż Polska, może co do zasady uczynić to bez utraty osobowości prawnej, to w świetle analizowanych przepisów art. 270 i 272 k.s.h., wykreślenie z polskiego rejestru przedsiębiorców KRS może nastąpić dopiero pod warunkiem przeprowadzenia likwidacji. W tym względzie Trybunał zaznaczył, że w polskim prawie czynności likwidacyjne obejmują zakończenie interesów bieżących spółki, ściągnięcie wierzytelności, wypełnienie zobowiązań i upłynnienie majątku spółki, zaspokojenie lub zabezpieczenie wierzycieli, złożenie sprawozdania finansowego z dokonania tych czynności oraz wskazanie przechowawcy ksiąg i dokumentów likwidowanej spółki. Uregulowania te stanowią ograniczenie swobody przedsiębiorczości, które może (co do zasady) być uzasadnione nadrzędnymi względami interesu ogólnego, takimi jak: ochrona interesów wierzycieli, wspólników mniejszościowych i pracowników. Tym niemniej, bezwzględny i ogólny charakter wymogu przeprowadzenia likwidacji bez względu na rzeczywiste ryzyko naruszenia ww. interesów oraz bez możliwości wyboru mniej restrykcyjnych środków mogących je chronić narusza – według Trybunału – zasadę proporcjonalności, wykracza bowiem poza to, co jest niezbędne dla osiągnięcia zakładanego celu.

Niektóre elementy uzasadnienia przywołanego wyroku TSUE mogą budzić wątpliwości. Tym niemniej, potwierdza on możliwość transgranicznego przeniesienia siedziby, skutkującego przekształceniem spółki w spółkę prawa obcego, wyłącznie po spełnieniu wymagań określonych prawem państwa imigracji. W tej sytuacji, odpowiedź na postawione na wstępie pytanie może okazać się – niestety – pozytywna. „Emigracja” polskich spółek może przy tym następować nie tylko w sytuacjach uzasadnionych ekonomicznie (wejście na nowy rynek zbytu, uzyskanie nowych możliwości inwestycyjnych), ale i budzących pewne wątpliwości systemowe (optymalizacja podatkowa), a także instrumentalnie wykorzystywana jako sposób ograniczenia lub wyeliminowania wpływu na spółkę udziałowców mniejszościowych czy też próba działania na szkodę wierzycieli. Konsekwencją komentowanego wyroku powinna być zmiana relewantnych przepisów k.s.h. dotyczących rozwiązania i likwidacji spółek kapitałowych, zaś do tego czasu – korekta praktyki orzeczniczej sądów rejestrowych w duchu prounijnej wykładni przepisów krajowych. Odrębną kwestią jest to, w jaki sposób na wyrok w sprawie „Polbud” zareaguje polski ustawodawca. Równie niewątpliwa, jak konieczność uwzględnienia tego judykatu, wydaje się bowiem potrzeba wprowadzenia proporcjonalnych mechanizmów, które stanowiłyby realne zabezpieczenie interesów wierzycieli, udziałowców mniejszościowych i pracowników polskich spółek „emigrujących” do innych jurysdykcji na obszarze UE. Rozwiązaniem, które narzuca się w pierwszej kolejności, jest wprowadzenie regulacji krajowego etapu transgranicznego przeniesienia siedziby i przekształcenia spółki, np. wzorowanej na art. 51610 i art. 51611 k.s.h. Być może jednak problem ten powinien stać się kanwą dla szerzej zakrojonej dyskusji na temat przesłanek i zasad prowadzenia likwidacji spółek kapitałowych albo – alternatywnie – nad zasadnością utrzymywania w polskim prawie kolizyjnym teorii siedziby.

Bądź na bieżąco!

Zapisz się, aby otrzymać najnowsze artykuły z LawBlog.pl bezpośrednio na Twoją skrzynkę e-mail

Speak Your Mind

*