Możliwość nadania klauzuli wykonalności przeciwko byłemu wspólnikowi spółki jawnej na podstawie art. 7781 k.p.c. niezgodna z Konstytucją

dr hab. Andrzej Herbet, prof. KUL
Kierownik Katedry Prawa Handlowego KUL. Radca prawny. Ekspert ds. legislacji w Biurze Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu. Autor licznych publikacji z zakresu prawa handlowego i cywilnego, w szczególności z zakresu prawa spółek.

Wydanym w 5-osobowym składzie orzekającym wyrokiem z 3 października 2017 r. (sygn. akt SK 31/15) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że:

Art. 7781 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego [Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.; dalej: k.p.c.] w zakresie, w jakim dopuszcza nadanie przez sąd tytułowi egzekucyjnemu, wydanemu przeciwko spółce jawnej, klauzuli wykonalności przeciwko byłemu wspólnikowi tej spółki, niebędącemu już wspólnikiem w chwili wszczęcia postępowania w sprawie, w której wydany został tytuł egzekucyjny przeciwko spółce jawnej, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

oraz postanowił umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072).

Komentowany wyrok ma niezwykle istotne znacznie zarówno dla wspólników i byłych wspólników handlowych spółek osobowych, jak również – a może nawet przede wszystkim – dla wierzycieli, którzy powinni uwzględnić stan prawny ukształtowany wyrokiem TK w swojej ewentualnej strategii procesowej.

Zakwestionowany przepis art. 7781 k.p.c. stanowi:

Tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko spółce jawnej, spółce partnerskiej, spółce komandytowej lub spółce komandytowo-akcyjnej sąd nadaje klauzulę wykonalności przeciwko wspólnikowi ponoszącemu odpowiedzialność bez ograniczenia całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, jak również wtedy, gdy jest oczywiste, że egzekucja ta będzie bezskuteczna.

Artykuł 7781 k.p.c. został wprowadzony do k.p.c. z dniem 1 stycznia 2001 r. na podstawie art. 527 pkt 2 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 1030 ze zm.; dalej: k.s.h.). Obecne brzmienie zostało mu nadane na podstawie art. 1 pkt 117 z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804).

Już na wstępie należy podkreślić, że językowa wykładnia art. 7781 k.p.c. nie przesądza wprost, czy możliwość nadania klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko handlowej spółce osobowej przeciwko wspólnikowi tej spółki odpowiadającemu za jej zobowiązania bez ograniczenia, całym swoim majątkiem, dotyczy wyłącznie wspólnika „aktualnego” (tj. osoby, która jest wspólnikiem w chwili rozstrzygania i nadawania klauzuli wykonalności), czy również „byłego” (tj. osoby, która była wspólnikiem w dacie powstania zobowiązania lub po jego powstaniu przystąpiła do spółki, ale utraciła ten status w drodze wystąpienia, wyłączenia ze spółki lub przeniesienia ogółu praw i obowiązków przed datą nadania klauzuli wykonalności).

Stanowisko doktryny w tej mierze nie jest jednolite. Licznie reprezentowane stanowisko rygorystyczne zakłada, zgodnie z regułą exceptiones non sunt extendendae, niedopuszczalność nadania klauzuli wykonalności przeciwko byłemu wspólnikowi[1]. Zwolennicy poglądu alternatywnego optują natomiast – ze względów systemowych i funkcjonalnych – za szerokim zakresem stosowania art. 7781 k.p.c.[2]

Wydając wyrok, Trybunał oparł się na dominującej w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych koncepcji szerokiego zakresu zastosowania art. 7781 k.p.c., uznając, że ma ona walor stały, powtarzalny i powszechny (co skądinąd można uznać za dyskusyjne). W sposób najpełniejszy ten kierunek wykładni został zaprezentowany w uchwale Sądu Najwyższego z 4 września 2009 r. (sygn. akt III CZP 52/09), w której SN uznał, że użyte w art. 7781 k.p.c. pojęcie „wspólnik” dotyczy także byłego wspólnika, jeżeli wystąpił on ze spółki albo spółka została wykreślona z rejestru, pod warunkiem, iż tytuł egzekucyjny obejmuje zobowiązania spółki, za które wspólnik ten ponosi odpowiedzialność, czyli zobowiązanie powstałe w czasie jego uczestnictwa w spółce albo przed jego przystąpieniem do spółki. W taki też sposób odczytały treść art. 7781 k.p.c. sądy orzekające w sprawie skarżącej.

Trybunał podkreślił niekwestionowany przez uczestników postępowania oraz komentatorów fakt, że uzyskanie tytułu wykonawczego przeciwko wspólnikowi (byłemu wspólnikowi) spółki jawnej następuje w sposób uproszczony, bo bez potrzeby prowadzenia przeciwko niemu odrębnego postępowania rozpoznawczego, na etapie postępowania o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności. Sąd orzekający w postępowaniu klauzulowym nie bada ponownie zasadności tytułu egzekucyjnego wydanego przeciwko spółce; wystarczające jest wykazanie, że egzekucja przeciwko spółce była bezskuteczna. W konsekwencji, postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu przeciwko byłemu wspólnikowi spółki jawnej kształtuje sytuację prawną podmiotu, który nie uczestniczył w postępowaniu rozpoznawczym. Naruszenie prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji), w tym prawa do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości, jawności i dwuinstancyjności oraz zamknięcie drogi do sądu (art. 77 ust. 2 Konstytucji) polega w tym przypadku na tym, że osoba taka nie może dochodzić przed sądem obrony swych praw; z przyczyn czysto faktycznych często nie może przystąpić do postępowania rozpoznawczego, zaś na etapie postępowania egzekucyjnego nie dysponuje już środkami procesowymi, które umożliwiają podniesienie zarzutów przeciwko roszczeniu wierzyciela. Były wspólnik może jedynie złożyć zażalenie na postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności, natomiast nie ma prawa do uzyskania sądowego rozstrzygnięcia co do meritum sprawy. W ocenie Trybunału, oznacza to „uprzywilejowanie” wierzyciela spółki jawnej kosztem osłabienia pozycji prawnej jej byłego wspólnika.

Analizując skutki komentowanego wyroku warto zwrócić uwagę na trzy podstawowe zagadnienia.

Po pierwsze – od daty publikacji wyroku Trybunału brak jest podstaw dla nadania tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko spółce jawnej klauzuli wykonalności przeciwko byłemu wspólnikowi tej spółki, tj. co najmniej przeciwko osobie, która utraciła status wspólnika przed wszczęciem postępowania rozpoznawczego, w którym tytuł ten powstał. Odrębnym problemem jest możliwość wznowienia postępowań klauzulowych przez byłych wspólników, wobec których rozstrzygnięcie takie zapadło przed wydaniem wyroku TK.

Po drugie – Trybunał, orzekając w postępowaniu zainicjowanym skargą konstytucyjną wniesioną przez byłą wspólniczkę spółki jawnej, ograniczył zakres swojego rozstrzygnięcia jedynie do tego typu spółki. Nie ulega jednak wątpliwości, że wyrok Trybunału jest dostatecznie czytelnym i ważkim argumentem na rzecz zmiany wykładni art. 7781 k.p.c. również w odniesieniu do pozostałych typów handlowych spółek osobowych, w sposób zgodny z dyrektywą prokonstytucyjnej wykładni prawa, która – jak wskazano – jest możliwa również bez konieczności modyfikacji przepisu.

Po trzecie – kwestią otwartą wydaje się sposób wykonania komentowanego wyroku Trybunału. W przypadku zmiany sposobu interpretacji art. 7781 k.p.c. w praktyce orzeczniczej sądów można sobie wyobrazić osiągnięcie stanu zgodności z Konstytucją bez jakiejkolwiek reakcji ze strony ustawodawcy. Rozstrzygnięcie Trybunału nie wyklucza jednak również takiej zmiany przepisów k.p.c., która polegałaby na przesądzeniu możliwości rozszerzenia klauzuli wykonalności na byłych wspólników handlowych spółek osobowych odpowiadających za ich zobowiązania bez ograniczenia, o ile w toku postępowania klauzulowego zostaną im zagwarantowane uprawnienia procesowe chroniące w sposób dostateczny ich interesy i umożliwiające merytoryczną obronę przeciwko roszczeniu wierzyciela.

[1] Tak m.in. Ł. Błaszczak, Pozycja handlowej spółki osobowej w procesie cywilnym, Toruń 2006, s. 345; M. Klimecki, R. Walczak, Odpowiedzialność wspólników handlowych spółek osobowych po nowelizacji prawa rodzinnego, „Monitor Prawniczy” 2006, nr 19, s. 1067; S. Kowalski, Odpowiedzialność wspólników za zobowiązania spółki, „Prawo Spółek” 2003, nr 7-8, s. 46; H. Mądrzak, Pozycja osobowych spółek handlowych na przykładzie spółki jawnej [w:] Kodeks spółek handlowych – studia i materiały, Poznań 2003, s. 419; M. Muliński, Postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności krajowemu tytułowi egzekucyjnemu, Warszawa 2005, s. 77; tenże, Tytuł egzekucyjny przeciwko spółce osobowej podstawą uzyskania klauzuli wykonalności przeciwko jej wspólnikom, „Przegląd Prawa Handlowego” 2003, nr 6, s. 34; tenże [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. II, Art. 730-1217, red. J. Jankowski, Warszawa 2015, art. 7781, Nb 9.

[2] Tak m.in. G. Kozieł, Przeniesienie praw i obowiązków wspólników w handlowych spółkach osobowych. Uwagi na gruncie regulacji art. 10 k.s.h., Kraków 2006, s. 265-266; H. Pietrzkowski [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Część trzecia. Postępowanie egzekucyjne, red. T. Ereciński, t. 4, Warszawa 2009, art. 7781, uw. 4; K. Weitz, Nadanie tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko handlowej spółce osobowej klauzuli wykonalności przeciwko jej byłemu wspólnikowi, „Palestra” 2010, nr 1-2, s. 246-247; A. J. Witosz, Subsydiarna odpowiedzialność wspólników spółek osobowych. Zasady naczelne, Warszawa 2009, s. 125 – z zastrzeżeniem, że nie dotyczy to przypadku dochodzenia odpowiedzialności za zobowiązania spółki po jej wykreśleniu z rejestru przedsiębiorców; K. Wręczycka, Dochodzenie roszczeń od spółki jawnej i jej wspólników, „Przegląd Sądowy” 2003, nr 6, s. 45).

Bądź na bieżąco!

Zapisz się, aby otrzymać najnowsze artykuły z LawBlog.pl bezpośrednio na Twoją skrzynkę e-mail

Speak Your Mind

*