Konstrukcja record date a zakres legitymacji akcjonariusza spółki publicznej

dr hab. Andrzej Herbet, prof. KUL
Kierownik Katedry Prawa Handlowego KUL. Radca prawny. Ekspert ds. legislacji w Biurze Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu. Autor licznych publikacji z zakresu prawa handlowego i cywilnego, w szczególności z zakresu prawa spółek.

Obowiązująca od 3 sierpnia 2009 r. ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks spółek handlowych oraz ustawy o obrocie instrumentami finansowymi (Dz. U. z 2009 r. Nr 13, poz. 69; dalej: u. zm. k.s.h.), która implementuje Dyrektywę 2007/36/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. w sprawie wykonywania niektórych praw akcjonariuszy spółek notowanych na rynku regulowanym (Dz. Urz. UE L 184 z 14.07.2007, str. 17) gruntownie zmieniła sposób ustalania legitymacji do uczestnictwa w walnym zgromadzeniu spółki publicznej.

O ile w odniesieniu do spółki prywatnej (niepublicznej) obowiązuje, w niezmienionym kształcie, dotychczasowy przepis art. 406 k.s.h., o tyle w wypadku spółki publicznej – tzn. spółki, której co najmniej jedna akcja jest zdematerializowana w rozumieniu przepisów ustawy o obrocie instrumentami finansowymi (zob. art. 4 § 1 pkt 6 k.s.h. i art. 4 pkt 20 ustawy z dnia z dnia 29 lipca 2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych; t. jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 185, poz. 1439 ze zm.), kwestię tę unormowano w zespole przepisów art. 4061–4063 k.s.h.

Co się zmieniło?

Istota omawianej zmiany, stanowiącej transpozycję do prawa polskiego art. 7 ust. 2 Dyrektywy 2007/36/WE, sprowadza się do dwóch elementów:

  1. oparcia legitymacji do udziału w walnym zgromadzeniu na konstrukcji tzw. dnia legitymacyjnego (dnia rejestracji uczestnictwa w walnym zgromadzeniu; ang. record date) oraz
  2. zniesieniu obowiązującej dotychczas zasady blokowania akcji w okresie pomiędzy dniem miarodajnym dla ustalenia legitymacji akcjonariusza a dniem odbycia walnego zgromadzenia.

Rozwiązanie to, przyjęte pod wpływem lobby inwestorów instytucjonalnych (przede wszystkim banków, funduszy inwestycyjnych i funduszy emerytalnych; zob. M. Cejmer, M. Chruściński, Reforma statusu korporacyjnego akcjonariuszy spółek notowanych na rynku regulowanym w Europie, [w:] Europejskie prawo spółek, t. III, red. M. Cejmer, J. Napierała, T. Sójka, Kraków 2006, s. 218), zwiększa płynność akcji – także w okresie poprzedzającym bezpośrednio walne zgromadzenie.

Jak każde nowe rozwiązanie, także i to stało się przyczynkiem do podjęcia w literaturze przedmiotu dyskusji – nierzadko o bardzo konkretnym wymiarze praktycznym.

Treść przepisów

Podstawowe w tej mierze przepisy art. 4061 – 4064 k.s.h. stanowią:

Art. 4061§ 1. Prawo uczestniczenia w walnym zgromadzeniu spółki publicznej mają tylko osoby będące akcjonariuszami spółki na szesnaście dni przed datą walnego zgromadzenia (dzień rejestracji uczestnictwa w walnym zgromadzeniu).

§ 2. Dzień rejestracji uczestnictwa w walnym zgromadzeniu jest jednolity dla uprawnionych z akcji na okaziciela i akcji imiennych.

Art. 4062. Uprawnieni z akcji imiennych i świadectw tymczasowych oraz zastawnicy i użytkownicy, którym przysługuje prawo głosu, mają prawo uczestniczenia w walnym zgromadzeniu spółki publicznej, jeżeli są wpisani do księgi akcyjnej w dniu rejestracji uczestnictwa w walnym zgromadzeniu.

Art. 4063. § 1. Akcje na okaziciela mające postać dokumentu dają prawo uczestniczenia w walnym zgromadzeniu spółki publicznej, jeżeli dokumenty akcji zostaną złożone w spółce nie później niż w dniu rejestracji uczestnictwa w walnym zgromadzeniu i nie będą odebrane przed zakończeniem tego dnia […].

§ 6. Listę uprawnionych z akcji na okaziciela do uczestnictwa w walnym zgromadzeniu spółki publicznej spółka ustala na podstawie akcji złożonych w spółce zgodnie z § 1 oraz wykazu sporządzonego przez podmiot prowadzący depozyt papierów wartościowych zgodnie z przepisami o obrocie instrumentami finansowymi […].

Art. 4064. Akcjonariusz spółki publicznej może przenosić akcje w okresie między dniem rejestracji uczestnictwa w walnym zgromadzeniu a dniem zakończenia walnego zgromadzenia.

Problem interpretacyjny

Jak już wskazano, przepisy te implementują art. 7 ust. 2 Dyrektywy 2007/36/WE. Czynią to jednak w sposób na tyle niedoskonały, że stały się kanwą dla sporu doktrynalnego, sprowadzającego się do pytania:

czy legitymacja wykazana zgodnie z art. 4061 i n. k.s.h. dotyczy wyłącznie ściśle rozumianego prawa do udziału (scil. obecności) w walnym zgromadzeniu akcjonariuszy spółki publicznej, czy też rozciąga się także na możliwość wykonywania wszelkich związanych z tym uprawnień korporacyjnych, w szczególności prawa do informacji, prawa do zadawania pytań, prawa do zgłaszania projektów uchwał i wreszcie – prawa głosu.

Odpowiedź na postawione wyżej pytanie nabiera szczególnego waloru w sytuacji, w której akcjonariusz legitymowany zgodnie z art. 4061 – 4063 k.s.h. czyni użytek z kompetencji przyznanej  mu przez art. 4064 k.s.h. i zbywa posiadane akcje pomiędzy dniem rejestracji uczestnictwa w walnym zgromadzeniu a dniem samego zgromadzenia.

Poglądy w doktrynie

W doktrynie zostały zaprezentowane w tej mierze dwa rozbieżne poglądy.

Zgodnie z pierwszym z nich, zakres przedmiotowy legitymacji formalnej ustalanej na podstawie art. 4061 – 4063 k.s.h. obejmuje wyłącznie prawo uczestnictwa w walnym zgromadzeniu akcjonariuszy, rozumiane tutaj ściśle (a nawet zawężająco), jako prawo do fizycznego udziału w posiedzeniu tego organu. Co do możliwości wykonywania innych uprawnień korporacyjnych – w szczególności prawa głosu – konieczne jest natomiast wykazanie ponadto legitymacji materialnej, rozumianej jako rzeczywiste przysługiwanie określonej osobie statusu prawnego akcjonariusza (lub uprawnionego z tytułu wskazanych w cytowanych przepisach praw rzeczowych na akcji).

W rezultacie, jeżeli akcjonariusz legitymowany do udziału w walnym zgromadzeniu zgodnie z treścią art. 4061 – 4063 k.s.h. zbędzie – po record date – przysługujące mu akcje, jako materialnie nieuprawniony nie będzie mógł wykonywać prawa głosu na tymże zgromadzeniu (tak: M. Rodzynkiewicz, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2009, s. 824; M. S. Tofel, A. Pęczyk-Tofel, Wykonywanie prawa głosu i zaskarżanie uchwał walnego zgromadzenia, „Prawo Spółek” 2009, nr 10, s. 19).

Zgodnie ze stanowiskiem odmiennym, skutkiem wykazania legitymacji formalnej zgodnie z art. 4061 – 4063 k.s.h. jest zarówno możliwość udziału (uczestnictwa) w walnym zgromadzeniu akcjonariuszy, jak i wykonywania wszelkich związanych z tym uprawnień korporacyjnych podczas tego zgromadzenia. Ergo, wskutek powiązania legitymacji do udziału w walnym zgromadzeniu z jednolicie określonym dniem rejestracji uczestnictwa oraz zniesienia mechanizmu blokowania akcji, przeniesienie akcji po dniu wskazanym jako record date prowadzi do „rozejścia się” legitymacji formalnej i materialnej do wykonywania wskazanych praw korporacyjnych.

W konsekwencji, wyłącznie uprawniony do udziału w zgromadzeniu i wykonywania prawa głosu jest zbywca, a więc osoba, która była akcjonariuszem w dacie rejestracji uczestnictwa; natomiast legitymację materialną (status akcjonariusza) uzyskuje nabywca akcji (zob. K. Oplustil, O potrzebie proeuropejskiej wykładni polskiego prawa spółek, „Przegląd Prawa Handlowego” 2010, nr 9, s. 14; W. Popiołek, [w:] Kodeks spółek handlowych. Komentarz, red. J. A. Strzępka, Warszawa 2009, s. 917; T. Kurnicki, Legitymacja z akcji spółki publicznej do uczestnictwa w walnym zgromadzeniu akcjonariuszy, „Prawo Spółek” 2010, nr 7-8, s. 45 i n.).

Stanowisko własne

W mojej ocenie, należy podzielić drugie z zaprezentowanych stanowisk. Przemawia za tym przede wszystkim wykładnia funkcjonalna i systemowa przepisów art. 4061 – 4064 k.s.h., wsparta dyrektywą proeuropejskiej (dawniej: prowspólnotowej) wykładni prawa krajowego.

Zgodnie bowiem z art. 7 ust. 1 i 2 Dyrektywy 2007/36/WE:

1. Państwa członkowskie zapewniają, by:

a) prawo akcjonariusza do udziału w walnym zgromadzeniu oraz prawo do głosowania w związku z posiadanymi akcjami nie były uzależnione od wymogu złożenia lub wydania jego akcji przed walnym zgromadzeniem innej osobie fizycznej lub prawnej lub też zarejestrowania ich w jej imieniu; oraz by

b) prawa akcjonariusza do sprzedaży jego akcji lub przeniesienia ich własności w inny sposób w okresie między dniem rejestracji uczestnictwa w walnym zgromadzeniu zdefiniowanym w ust. 2 a walnym zgromadzeniem, którego dotyczy ten dzień rejestracji, nie podlegały żadnym ograniczeniom, którym nie podlegają w innym okresie.

2. Państwa członkowskie stanowią, że prawo akcjonariusza do uczestnictwa w walnym zgromadzeniu oraz do głosowania w związku z posiadanymi akcjami jest określane w odniesieniu do akcji posiadanych przez tego akcjonariusza w określonym dniu przed walnym zgromadzeniem («dzień rejestracji uczestnictwa w walnym zgromadzeniu»).

W świetle przywołanych rozwiązań prawa europejskiego oraz ratio nowej polskiej regulacji nie powinno być wątpliwości, że intencją prawodawcy (na obydwu poziomach) było: ujednolicenie dnia legitymacyjnego w odniesieniu do wszystkich kategorii akcji i umożliwienie obrotu akcjami pomiędzy record date a dniem odbycia walnego zgromadzenia bez negatywnych konsekwencji dla akcjonariusza, który zdecyduje się na skorzystanie z tej możliwości. Na konieczność szerokiego (łącznego) ujmowania przyjętych skutków legitymacyjnych wskazuje już śródtytuł zastosowany w odniesieniu do art. 7 Dyrektywy: „Wymogi dotyczące udziału w walnym zgromadzeniu i głosowania podczas walnego zgromadzenia”.

Niewątpliwie szkoda, że ustawodawca polski kwestii tej nie przesądził jednoznacznie – jak to nastąpiło np. w niemieckiej czy austriackiej ustawie o spółce akcyjnej (zob. § 123 ust. 3 niemieckiej Aktiengesetz; § 111 ust. 1 austriackiej Aktiengestez); nie powinno to jednak skłaniać nas do przyjmowania interpretacji literalnej, ewidentnie sprzecznej z funkcją przepisu i jego ratio.

Jak trafnie wskazuje K. Oplustil:

w tym kontekście normatywne znaczenie pojęcia «prawo uczestnictwa w walnym zgromadzeniu» wcale nie jest jednoznaczne. Można i należy bronić stanowiska, że ustawodawca posługuje się tym pojęciem na łączne oznaczenie zbioru «cząstkowych» uprawnień korporacyjnych wynikających z akcji, które mogą być wykonywane w czasie walnego zgromadzenia” (K. Oplustil, O potrzebie…, s. 14).

Negatywne konsekwencje nowej regulacji

Przedstawione wyżej stanowisko co do kierunku wykładni obowiązujących przepisów k.s.h. jest całkowicie niezależne od oceny pragmatycznie i konstrukcyjnie ujmowanej zasadności dokonanej zmiany. Negatywne konsekwencje tego stanu rzeczy są oczywiste – zarówno z pozycji nabywcy akcji, jak i samej spółki (zob. szerzej A. Herbet, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, A. Herbet, M. Mataczyński, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych. Suplement do Tomów I-IV. Komentarz do nowelizacji, Warszawa 2010, s. 313 i n.).

Zbywca akcji, nawet jeżeli decyduje się wziąć udział w walnym zgromadzeniu, nie jest już zazwyczaj ekonomicznie zainteresowany kontrolą prawidłowości i zasadności gospodarczej podejmowanych przez walne zgromadzenie rozstrzygnięć. Co więcej, nie można wykluczyć forsowania decyzji niekorzystnych dla spółki, a zorientowanych na realizację partykularnych interesów byłego akcjonariusza albo podmiotu, wobec którego zobowiązał się on do głosowania w określony sposób. Tymczasem ekonomiczne konsekwencje powziętych uchwał poniesie podmiot, który nie miał na nie żadnego wpływu. Tym niemniej, wykładnia funkcjonalna i systemowa – zwłaszcza wsparta dyrektywą proeuropejskiej interpretacji prawa krajowego – nie powinna pozostawiać wątpliwości co do zasad wykonywania praw korporacyjnych podczas wlanego zgromadzenia akcjonariuszy spółki publicznej.

Bądź na bieżąco!

Zapisz się, aby otrzymać najnowsze artykuły z LawBlog.pl bezpośrednio na Twoją skrzynkę e-mail

Speak Your Mind

*