Postępowanie rejestrowe a postępowanie przed sądem rejestrowym – uwagi na marginesie postanowienia SN z 15 kwietnia 2010 r. (V CSK 409/09)

dr hab. Andrzej Herbet, prof. KUL
Kierownik Katedry Prawa Handlowego KUL. Radca prawny. Ekspert ds. legislacji w Biurze Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu. Autor licznych publikacji z zakresu prawa handlowego i cywilnego, w szczególności z zakresu prawa spółek.

1. Zgodnie z tezą postanowienia Sądu Najwyższego z 15 kwietnia 2010 r. (V CSK 409/09):

Nie każde postępowanie przed sądem rejestrowym jest postępowaniem rejestrowym. Nie należą do niego postępowania, których przedmiotem nie jest wpis do KRS lub do innego rejestru prowadzonego przez sąd rejestrowy, a więc także czynności sądu rejestrowego o charakterze nadzorczym i pomocniczym w sprawach spółek w tym powierzone właściwości tego sądu przez art. 182 § 3 k.s.h.[1] (poprzednio art. 181 § 3 k.h.)[2].

Zagadnienie prawne rozpoznawane przez Sąd Najwyższy, dotyczące explicite dopuszczalności wniesienia kasacji w sprawie o sądowe pozwolenie na zbycie udziałów w spółce z o.o. (tzw. zezwolenie zastępcze), jest fragmentem szerszego sporu o pojęcie postępowania rejestrowego oraz jego relację do innych postępowań prowadzonych przez sąd rejestrowy w ramach tzw. funkcji pomocniczych i kontrolnych (nadzorczych)[3].

Zarówno sformułowana przez SN teza, jak i sposób jej uzasadnienia zasługują – co do zasady – na aprobatę; wpisują się zresztą w stabilną linię orzeczniczą tego Sądu. Glosowane postanowienie nie przecina jednak wszystkich pojawiających się na tym tle wątpliwości, a podstawowe w praktyce problemy pozostają nierozstrzygnięte. Tym niemniej, oceny wyrażone przez SN – obiter dictum – w uzasadnieniu mogą sugerować kierunek, w którym pójdą kolejne judykaty dotyczące pojęcia i konsekwencji wyodrębnienia postępowania rejestrowego.

 

2. Stan faktyczny, na tle którego zapadło komentowane postanowienie był stosunkowo prosty. Kanwą dla sporu sądowego był wniosek o udzielenie zgody na zbycie udziałów winkulowanych w spółce z o.o. W przeciwieństwie do sądu rejonowego, który w I instancji wydał rozstrzygnięcie korzystne dla wnioskodawcy (wspólnika spółki z o.o.), sąd okręgowy oddalił wniosek o udzielenie zgody na sprzedaż udziałów. Kwestionując to rozstrzygnięcie, w skardze kasacyjnej wnioskodawca wywiódł m.in., że sprawa o udzielenie zezwolenia na zbycie udziałów nie jest sprawą rejestrową, w związku z czym dopuszczalność wystąpienia z tym środkiem zaskarżenia należy oceniać nie na podstawie art. 5191 § 3 k.p.c. ale na gruncie art. 3982 k.p.c., z uwzględnieniem wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawie niegospodarczej.

Sąd Najwyższy odrzucił skargę kasacyjną, formułując przy tym przywołaną na wstępie tezę. W zwięzłych motywach rozstrzygnięcia wskazał, że skarga kasacyjna jest niedopuszczalna niezależnie od tego, czy pojęcie „postępowanie rejestrowe” użyte w art. 5191 § 3 k.p.c. obejmuje taki sam czy też szerszy zakres spraw niż art. 6941 k.p.c. (za czym przemawiałyby, zdaniem SN, argumenty wykładni celowościowej). Nawet gdyby opowiedzieć się za tą pierwszą ewentualnością (i nie stosować art. 5191 § 3 k.p.c.), przesądza o tym

normujący dopuszczalność skargi kasacyjnej w postępowaniu nieprocesowym przepis art. 5191 k.p.c., nie zaś jak błędnie uważa wnioskodawca art. 3982 § 1 k.p.c.

 

3. Problem kwalifikacji postępowań prowadzonych przez sądy rejestrowe w ramach powierzonych im funkcji pomocniczych i kontrolnych był – a po części jest nadal – przedmiotem rozbieżnych ocen doktryny i judykatury.

Starsze orzecznictwo oraz przeważająca część doktryny prawa spółek konsekwentnie podtrzymują – sformułowaną jeszcze pod rządem przepisów k.h. i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 lipca 1934 r. o rejestrze handlowym[4] – tezę, że postępowanie z zakresu funkcji nadzorczych i pomocniczych, w szczególności postępowanie w sprawie udzielenia tzw. zezwolenia zastępczego czy też upoważnienia do zwołania walnego zgromadzenia toczy się w trybie postępowania rejestrowego[5].

W tym kierunku wypowiedział się także SN w postanowieniu z 16 kwietnia 1997 r.[6], uznając, że:

postępowaniem rejestrowym jest każde postępowanie przed sądem rejestrowym bez względu na jego przedmiot, jeżeli dotyczy wpisu podmiotu do rejestru lub podmiotu już wpisanego do tego rejestru (…) także postępowanie w przedmiocie upoważnienia do zwołania nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników, chociaż postępowanie to nie prowadzi do dokonania wpisu w rejestrze”[7].

 

4. Stanowisko uznające postępowania prowadzone przez sądy rejestrowe w ramach ich funkcji pomocniczych i kontrolnych (nadzorczych) za postępowania rejestrowe, wydaje się nie do utrzymania w świetle zmian stanu prawnego, jakie w zakresie postępowania cywilnego (zwłaszcza rejestrowego) wprowadziły ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym[8] oraz ustawa z dnia 18 października 2006 r. o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz niektórych innych ustaw[9].

Z tego też powodu rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego zawarte w komentowanym postanowieniu zasługuje na pełną aprobatę.

Z analizy obowiązujących przepisów k.p.c., u. KRS i k.s.h. wynika, że ustawy te odróżniają postępowanie przed sądem rejestrowym od postępowania rejestrowego. Intytulacja Działu VI k.p.c. w zestawieniu z brzmieniem art. 6941 § 1 k.p.c. przesądza, że postępowaniem rejestrowym w znaczeniu ścisłym jest postępowanie w sprawach o wpis w Krajowym Rejestrze Sądowym (doktryna formułuje ponadto pojęcie postępowania rejestrowego w znaczeniu szerokim, obejmującym inne postępowania rejestrowe prowadzone przez sądy).

O ile można dyskutować nad możliwością i zasadnością objęcia tym ostatnim pojęciem np. prowadzonego przez sąd rejestrowy postępowania przymuszającego, które jest wszak pośrednio związane z prowadzeniem rejestru, jego stanem i treścią, o tyle procedura udzielenia zezwolenia zastępczego czy też upoważnienia do zwołania walnego zgromadzenia lokuje się w zakresie spraw rozpatrywanych przez sąd rejestrowych w ramach wskazanych wyżej tzw. kompetencji pomocniczych i nadzorczych. Postępowanie przed sądem rejestrowym dotyczące spraw pomocniczych i nadzorczych jest zaś postępowaniem nieprocesowym, niebędącym postępowaniem rejestrowym (sensu stricto ani sensu largo).

W tym kierunku wypowiada się część nowszej doktryny prawa spółek oraz – praktycznie jednomyślnie – przedstawiciele nauki prawa procesowego[10]. Stanowisko takie zajął również SN w postanowieniu z 27 czerwca 2002 r. (IV CZ 63/02)[11].

 

5. Oczywiście, wykluczenie postępowań prowadzonych przez sąd rejestrowy w ramach kompetencji pomocniczych i nadzorczych z zakresu postępowania rejestrowego prowadzi do negatywnych konsekwencji, nieprzewidzianych – jak można sądzić – także przez samego ustawodawcę.

De lege lata stracił poważnie na znaczeniu, rozważany m.in. w komentowanym postanowieniu, problem dopuszczalności wnoszenia skargi kasacyjnej od wydanych w tych sprawach orzeczeń sądu II instancji. Wskutek zmiany art. 5191 k.p.c., dokonanej ustawą z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji[12], ustawodawca zrezygnował z ogólnego przepisu dotyczącego skargi kasacyjnej (dawniej: kasacji) w postępowaniu nieprocesowym, regulując w kolejnych paragrafach dopuszczalność skargi kasacyjnej w poszczególnych rodzajach spraw. Stanowisko SN, według którego o dopuszczalności wniesienia skargi kasacyjnej rozstrzyga – na zasadzie wyłączności – art. 5191 k.p.c., a nie stosowane wyłącznie w postępowaniu procesowym art. 3981 § 1 k.p.c., jest więc bezsporne, a sposób sformułowania zarzutu procesowego w rozpoznawanej przez ten sąd skardze kasacyjnej nie zmuszał nawet do szczegółowego odniesienia się do pojęcia „postępowanie rejestrowe”.

Istotna, aczkolwiek nie eksplikowana wyraźnie w tym wypadku różnica dotyczy natomiast skuteczności i wykonalności postanowień wydawanych przez sąd rejestrowy w tych dwóch kategoriach spraw, tj. w postępowaniu rejestrowym i w postępowaniach pomocniczych i nadzorczych.

Zgodnie z art. 6945 § 2 k.p.c., postanowienia wydane w postępowaniu rejestrowym są, co do zasady, skuteczne i wykonalne już z chwilą wydania. Z kolei postanowienia wydane na podstawie ogólnych przepisów o postępowaniu nieprocesowym stają się skuteczne i wykonalne, co do zasady, z chwilą uprawomocnienia (art. 521 § 1 k.p.c.). Zważywszy na specyfikę postępowań pomocniczych i kontrolnych wypada podkreślić, że długotrwała zazwyczaj procedura odwoławcza może w praktyce prowadzić do tego, że wydawane w tym zakresie rozstrzygnięcia staną się pozbawione praktycznego znaczenia[13].

Uzasadnia to potrzebę interwencji ustawodawcy, nie zmienia natomiast wniosku co do kwalifikacji tego typu postępowań.

 


[1] Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.; dalej: k.s.h.).

[2] Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. – Kodeks handlowy (Dz. U. Nr 57, poz. 502 ze zm.; dalej: k.h.).

[3] W kwestii funkcji rejestru i sądu rejestrowego zob. przykładowo: T. Stawecki, Rejestryu publiczne. Funkcje instytucji, Warszawa 2005, s. 33 i n. oraz s. 269 i n.; Ł. Zamojski, Rejestracja spółek. Zagadnienia materialnoprawne i procesowe. Warszawa 2008, s. 33 i n.

[4] Dz. U. Nr 59, poz. 511 ze zm.

[5] Tak, w odniesieniu do postępowania w sprawie upoważnienia do zwołania walnego zgromadzenia akcjonariuszy / zgromadzenia wspólników: J. Szwaja, [w:] Sołtysiński, Szajkowski, Szwaja, Kodeks handlowy. Komentarz, t. II, Warszawa 1998, s. 692, Nb 5; R. Czerniawski, Kodeks spółek handlowych. Przepisy o spółce akcyjnej, Warszawa 2001, s. 340; J. Frąckowiak, [w:] Kodeks spółek handlowych. Komentarz, red. K. Kruczalak, Warszawa 2001, s. 651; M. Rodzynkiewicz, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2008, s. 404; M. Spyra, [w:] Prawo spółek handlowych, red. S. Włodyka, t. 2B, Warszawa 2007, s. 432.

[6] I CZ 24/97, OSNC 1997, Nr 11, poz. 168.

[7] Zob. także dotyczące oznaczenia ceny udziałów orz. SN z 11.3.1998 r., II CZ 602/90, niepubl.

[8] Dz. U. Nr 121, poz. 769; dalej: u. KRS.

[9] Dz. U. Nr 208, poz. 1540.

[10] Zob. m.in. A. Gburzyńska-Dulewicz, Z. Roszewski, Postępowanie rejestrowe w sprawach dotyczących spółek-wybrane zagadnienia  na tle orzecznictwa Sądu Najwyższego, PPH 1999, Nr 9, A. Jakubecki [w:] L. Ciulkin, A. Jakubecki, N. Kowal, Krajowy Rejestr Sądowy i postępowanie rejestrowe. Komentarz, Warszawa 2001, s. 200; M. Leśniak, Postępowanie w sprawach o wpis w Krajowym Rejestrze Sądowym, PPH 2001, nr 5, s. 12; E. Marszałkowska-Krześ, Wpisy w rejestrze przedsiębiorców dotyczące spółek handlowych, Warszawa 2004, s. 50-51; A. Michnik, Postępowanie o wpis do rejestru przedsiębiorców, Warszawa 2009, s. 76-77; K. Płowucha, Postępowanie nieprocesowe w sprawach rejestrowych [w:] Studia z prawa publicznego (red. K. Lubiński), Toruń 2001, s. 158. s. 12; R. Pabis, Spółka z o.o.. Komentarz, Warszawa 2005, s, 293; A. Barańska, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz (red. K. Piasecki), Warszawa 2007, art. 6941, Nb 1 i 2; A. Zieliński, [w:] A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2008, art. 6941, Nb 1.

[11] IV CZ 63/02, OSN IC rok 2003, Nr 10, poz. 138.

[12] Dz. U. Nr 48, poz. 554 ze zm.

[13] W tym aspekcie trafnie M. Rodzynkiewicz, Kodeks…, s. 404.

Bądź na bieżąco!

Zapisz się, aby otrzymać najnowsze artykuły z LawBlog.pl bezpośrednio na Twoją skrzynkę e-mail

Speak Your Mind

*