Agent jako osoba działająca na rachunek spółki w rozumieniu art. 365 § 1 KSH?

dr Dariusz Bucior
Adiunkt w Katedrze Prawa Handlowego KUL. Prawnik w Kancelarii BWHS oraz Yingke Várnai BWHS. Twórca portalu Umowa-agencyjna.pl. Autor bloga prawniczego. Obserwuj na Twitterze:@DrBucior

Gdy niedawno przeglądałem literaturę dotyczącą zagadnienia nabywania przez spółkę akcyjną własnych akcji, zwrócił moją uwagę pogląd przewijający się w wypowiedziach doktryny na temat jednego aspektu tej skomplikowanej problematyki.

Pogląd ów dotyczy wykładni art. 365 § 1 KSH. Przepis ten ma treść następującą:

Nabycie akcji własnych spółki przez osobę trzecią, działającą na rachunek spółki, jest dozwolone, jeżeli spółka jest również uprawniona do nabycia tych akcji zgodnie z art. 362.

Kontrowersyjne wypowiedzi w literaturze

Zdaniem niektórych autorów komentujących powołaną regulację przez „osobę trzecią, działającą na rachunek spółki” należy rozumieć m.in. agenta spółki.

W ocenie S. Sołtysińskiego (w: S. Sołtysińki, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych. Komentarz do art. 301-458 KSH, wyd. 2, Warszawa 2008, art. 365, Nb. 2):

Przepis § 1 rozszerza zakaz nabywania akcji własnych przewidziany w art. 362 § 1 oraz inne zakazy zawarte w tym artykule na osobę trzecią działającą we własnym imieniu, lecz na rachunek spółki (np. przez komisanta, agenta lub zleceniobiorcę). [wytłuszczenie – D.B.]

Zdaniem A. Opalskiego (w: System prawa prywatnego, t. 17b: Prawo spółek kapitałowych, red. S. Sołtysiński, Warszawa 2010, rozdział XIII, Nb. 93):

Artykuł 365 § 1 KSH dotyczy przypadku działąnia przez osobę trzecią w imieniu własnym, jako zastępcy pośredniego, a więc w sytuacji, gdy jest ona nabywcą akcji. […] Podstawę działania na rachunek spółki może stanowić umowa zlecenia lub komisu (art. 734, 765 KC). Rzadziej strony będzie wiązać umowa agencyjna (art. 758 KC), ponieważ zakłada ona stałe pośrednictwo. [wytłuszczenie – D.B.]

I wreszcie w wydanej w zeszłym roku monografii (Nabywanie akcji własnych przez spółkę akcyjną, Oficyna 2010, cytuję za LEXem) D. Dąbrowski stwierdził:

Przepis art. 365 § 1 k.s.h. nie rozstrzyga wprost czy dotyczy tylko osoby, która – dokonując czynności na rachunek spółki – działa we własnym imieniu, czy także takiej, która działa w imieniu spółki (a zatem osoby będącej przedstawicielem spółki). Trzeba jednak przyjąć, że zakres jego zastosowania odnosi się tylko do zastępcy pośredniego. Działanie przedstawiciela – o ile działa on w ramach umocowania i pod warunkiem, że ujawnia to umocowanie – wywołuje bowiem bezpośrednie skutki w sferze prawnej reprezentowanego. Nabycie akcji własnych przez przedstawiciela spółki jest zatem jednoznaczne z nabyciem tych akcji przez samą spółkę.

Status osoby działającej na rachunek osoby trzeciej może także posiadać agent. Do obowiązków agenta należy pośredniczenie przy zawieraniu umów bądź zawieranie ich w imieniu klienta. W pojęciu „pośredniczenia przy zawieraniu umów” mieści się także dokonywanie czynności w imieniu własnym na rachunek osoby trzeciej. [wytłuszczenia – D.B.]

Co znaczy „pośredniczenie przy zawieraniu umów”?

Czy rzeczywiście jest tak, że „pośredniczenie przy zawieraniu umów” obejmuje także zawieranie umów w imieniu własnym, lecz na rachunek osoby trzeciej – i tym samym: że agent jest osobą działającą na rachunek spółki w rozumieniu art. 365 § 1 KSH?

Jeżeli używamy zwrotu „pośredniczenie przy zawieraniu umów” w szerokim znaczeniu, używanym np. w literaturze prawniczej przy opisie kategorii umów mających za przedmiot pośrednictwo, to owszem, działanie we własnym imieniu lecz na cudzy rachunek – charakteryzujące np. umowę komisu (art. 765 KC) – uznawane jest za rodzaj pośrednictwa handlowego.

Przykładowo, w odniesieniu do komisu A. Kędzierska-Cieślakowa (Komis. Zagadnienia cywilnoprawne, Warszawa 1973, s. 7) stwierdziła, że:

wiadomo powszechnie […], że jest to pewna forma pośrednictwa handlowego.

Podobnie w literaturze niemieckiej, komisantów – zwłaszcza tych związanych stałym stosunkiem z komitentem (i nazywanych „agentami komisowymi”, Kommissionsagenten) zalicza się do szerszej grupy pośredników w zakresie zbytu (Absatzmittler) – tak np. C.-T. Ebenroth, Absatzmittlungsverträge im Spannungsverhältnis von Kartell- und Zivilrecht, Konstanz 1980, s. 23.

Jeżeli jednak interesuje nas zwrot „pośredniczenie przy zawieraniu umów“ w znaczeniu, w jakim używany jest w art. 758 § 1 KC definiującym umowę agencyjną, to nie można uznać, że obejmuje on również zawieranie tych umów w imieniu własnym na rachunek dającego zlecenie.

Jest to pogląd, który chyba nigdy nie był w literaturze kwestionowany. Wskazuje się wręcz (E. Rott-Pietrzyk, w: Prawo umów handlowych, red. S. Włodyka, wyd. 2, Warszawa 2006, s. 520):

Działanie w imieniu własnym, charakterystyczne dla umowy komisu, jest podstawową cechą odróżniającą tę umowę od umowy agencyjnej.

Dyrektywa o przedstawicielach handlowych

Stanowisko to – na płaszczyźnie prawa europejskiego – zostało potwierdzone przez ETS w postanowieniu z dnia 10 lutego 2004 r. w sprawie C-85/02 (Mavrona & Sia OE przeciwko Delta Etaireia Symmetochon AE).

Powołane postanowienie dotyczyło wykładni art. 1 ust. 2 dyrektywy Rady 86/653/EWG z 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek („Dyrektywa”), który to przepis zawiera definicję przedstawiciela (agenta) handlowego. ETS uznał, że art. 1 ust. 2 Dyrektywy nie obejmuje swym zakresem osób działających we własnym imieniu, lecz na rachunek dającego zlecenie.

W taki sam sposób w mojej ocenie należy interpretować art. 758 § 1 KC, implementujący art. 1 ust. 2 Dyrektywy.

Wniosek końcowy

Z powyższych względów tezę, że „osobą trzecią, działającą na rachunek spółki” w rozumieniu art. 365 § 1 KSH może być agent, uważam za nieuzasadnioną.

Jeżeli spółka akcyjna nabywa własne akcje za pośrednictwem agenta, to takie działanie winno być oceniane bezpośrednio na podstawie art. 362 KSH.

Masz inne zdanie? Zapraszam do skomentowania postu!

Bądź na bieżąco!

Zapisz się, aby otrzymać najnowsze artykuły z LawBlog.pl bezpośrednio na Twoją skrzynkę e-mail

Speak Your Mind

*